ಇಸ್ರೋದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಲಾಯನ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸವಾಲುಗಳು

ಬೆಂಗಳೂರು: ಭಾರತವು ‘ಗಗನಯಾನ’ದಂತಹ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಮಾನವಸಹಿತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶಯಾನ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಅನುಭವಿ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ರಾಜೀನಾಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ನಿವೃತ್ತಿ (VRS) ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ಆತಂಕಕಾರಿ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ.

ಕಳೆದ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ೧೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರೂಪ್ ‘ಎ’ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿರ್ಗಮಿಸಿರುವುದು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಇದು ದೇಶದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಮೇಲೆ ನೇರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಬದಲಾದ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಲಾಯನದ ಸ್ವರೂಪ

೨೦೧೭ರ ಆರ್‌ಟಿಐ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಹಿಂದೆಯೂ ಇಸ್ರೋದಿಂದ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ಹೊರಹೋಗಿದ್ದವು (೫ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೦೦ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು). ಆದರೆ, ಅಂದಿನ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ.

ಅಂದು (ಬಾಹ್ಯ ವಲಸೆ) ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ನಾಸಾ (NASA), ಇಎಸ್‌ಎ (ESA) ನಂತಹ ವಿದೇಶಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಥವಾ ಜಾಗತಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.

ಇಂದು (ಆಂತರಿಕ ವಲಸೆ) ಸರ್ಕಾರದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮುಕ್ತೀಕರಣ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ, ದೇಶಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ (Skyroot, Agnikul Cosmos, Pixxel ಇತ್ಯಾದಿ) ಅಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿವೆ. ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ದೇಶ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ದೇಶದ ಒಳಗೇ ಇರುವ ಖಾಸಗಿ ವಲಯಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ಇಸ್ರೋದ ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾಯಕರಿಗೆ ಒಡ್ಡುತ್ತಿರುವ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಸ್ರೋದೊಳಗಿನ ಕೆಲವು ಮಿತಿಗಳು ಈ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ:

ಸರ್ಕಾರದ ತಕ್ಷಣದ ಕ್ರಮ

ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಇಲಾಖೆಯು (DoS) ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿ, ಗ್ರೂಪ್ ‘ಎ’ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ರಾಜೀನಾಮೆ ಪರಿಶೀಲನೆಯನ್ನು ಇಲಾಖಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಕಠಿಣಗೊಳಿಸಿದೆ.

ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅನುಕೂಲ: ಗಗನಯಾನದಂತಹ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಮಿಷನ್‌ಗಳ ಮಧ್ಯೆ ದಿಢೀರ್ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಕೊರತೆಯಾಗದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣದ ಯೋಜನಾ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಸಹಕಾರಿ.

ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಅಪಾಯ: ಮಾಜಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಎಚ್ಚರಿಸಿರುವಂತೆ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ ಮೂಡಿಸಿ, ಅವರ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಮೇಲೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು.

ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಸುಧಾರಣಾ ಕ್ರಮಗಳು

ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ತಡೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗದು. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಇಸ್ರೋ ಈ ಕೆಳಗಿನ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕಿದೆ:

ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕಗಳ ಪುನರ್ರಚನೆ: ರಕ್ಷಣಾ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಖಾಸಗಿ ವಲಯಕ್ಕೆ ಪೈಪೋಟಿ ನೀಡಬಲ್ಲ ವಿಶೇಷ ಸಂಶೋಧನಾ ಭತ್ಯೆ, ಪ್ರದರ್ಶನ ಆಧಾರಿತ ಬೋನಸ್ (Performance-linked incentives) ನೀಡಬೇಕು.

ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸಿ, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಕಾಗದದ ಕೆಲಸಗಳಿಗಿಂತ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಇಸ್ರೋ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದೊಂದಿಗೆ ನಿಯೋಜನೆ (Deputation) ಅಥವಾ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮುಕ್ತ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಜ್ಞಾನವೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಂಬಂಧವೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಹಿರಿಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ನಿರ್ಗಮಿಸಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಶೂನ್ಯವನ್ನು ತುಂಬಲು ದ್ವಿತೀಯ ಹಂತದ ನಾಯಕರನ್ನು (Succession Planning) ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು.

ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ಇಸ್ರೋದ ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾಯಕರಿಗೆ ಒಡ್ಡುತ್ತಿರುವ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಸ್ರೋದೊಳಗಿನ ಕೆಲವು ಮಿತಿಗಳು ಈ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ:

ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ‘ಸೂಪರ್ ಪವರ್’ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಕೇವಲ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಉಪಗ್ರಹಗಳು ಅಥವಾ ರಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಲದು; ಆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ “ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ”ವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಮತ್ತು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕಿದೆ.

ಇಲಾಖೆಯ ನಿಯಮಗಳ ಕಠಿಣಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಕೇವಲ ‘ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಮದ್ದು’ (First Aid) ಅಷ್ಟೇ. ಆದರೆ, ಮುಕ್ತ ಕೆಲಸದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಇರುವ ಏಕೈಕ ‘ಶಾಶ್ವತ ಚಿಕಿತ್ಸೆ