ಪಂಜಾಬ್ ಗಡಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ ನಡೆದಿಲ್ಲವೇ?

ನವದೆಹಲಿ/ಚಂಡೀಗಢ- ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯ ಸಮೀಪದ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ 2026ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜಾರೋಹಣ, ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ ನಿಗದಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ದೂರಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ (NHRC) ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರಣೆ ಆರಂಭಿಸಿದೆ.

NHRC ಸದಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಾಂಕ್ ಕನೂಂಗೊ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದ ಪೀಠವು ಪಂಜಾಬ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ವಿವರವಾದ ವರದಿ ಕೇಳಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮೀಣ, ದೂರದ ಹಾಗೂ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಮುಂದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಭ್ಯವಿರುವ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ NHRC ಗಡಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ನಡೆಸಬಾರದು ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಕೆಲವು ಗಡಿ ಹಾಗೂ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ ನಡೆದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ದೂರು ಮತ್ತು ಆರೋಪಗಳ ಕುರಿತು ವರದಿ ಕೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ “ಗಡಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ನಡೆಸುವಂತಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ನೇರ ಆದೇಶವೆಂದು ಅರ್ಥೈಸುವುದು ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಿಯಾಂಕ್ ಕನೂಂಗೊ ಅವರು ANIಗೆ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯ ಸಮೀಪದ ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ ನಡೆದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಅಸಮಾನ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಅವರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ವಿವರವಾದ ವರದಿ ಮತ್ತು ಕೈಗೊಂಡ ಕ್ರಮಗಳ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವಂತೆ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೇಂದ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ ಮತ್ತು ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯಕ್ಕೂ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನಾಲ್ಕು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿ

ನಾಲ್ಕು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿ ನೀಡುವ ನಿರ್ದೇಶನ

NHRC ಪೀಠವು ಪಂಜಾಬ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾರು, ಜಿಲ್ಲಾವಾರು ಹಾಗೂ ಶಾಲಾವಾರು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಗಸ್ಟ್ 15ರಂದು ಯಾವ ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜ ಹಾರಿಸಲಾಯಿತು, ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಹಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡರು ಎಂಬ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ನಿಗದಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸದ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಏಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುವಂತೆ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ, ದೂರದ ಮತ್ತು ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಶಾಲೆಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಶೀಲನೆ ನಡೆಸಿ, ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ನಾಗರಿಕ ಅವಕಾಶಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿವೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ಪೀಠ ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ನಾಲ್ಕು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ/ಪಾಲನೆ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸ್ಥಾನ

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸ್ಥಾನ

ಭಾರತದ ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆಯ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ವಜ ಹಾರಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಪಂಜಾಬ್ ಪೊಲೀಸ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆ ಪುಟದಲ್ಲಿಯೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾದರಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸಮೂಹವಾಗಿ ಸೇರಿಸಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ನಡೆಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದರ ಹಿನ್ನೆಲೆ­ಯಲ್ಲಿ, ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಶಾಲೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯಲು ಕಾರಣವಾಗಬಹುದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಈಗ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಗಡಿ ಭದ್ರತೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಇದೆ. 2025ರಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಗಡಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾದ ಅಮೃತಸರ, ಗುರುದಾಸಪುರ, ತರಣ್ ತಾರಣ್ ಮತ್ತು ಪಠಾಣ್‌ಕೋಟ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 79ನೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅಮೃತಸರದ ಗುರು ನಾನಕ್ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸಚಿವ ಬಾಲ್ಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜಾರೋಹಣ ಮಾಡಿದ್ದರು; ಗುರುದಾಸಪುರ, ತರಣ್ ತಾರಣ್ ಮತ್ತು ಪಠಾಣ್‌ಕೋಟ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆದಿದ್ದವು. ವಿವಿಧ ಶಾಲೆಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹಾಗೂ NCC ತಂಡಗಳೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದವು.

ಅಂದರೆ, ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ ನಡೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವಿದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, 2026ರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆರೋಪದ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯೇ ಈಗ ಪರಿಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ.

2025ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಕುರಿತ ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದ

2025ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ಕುರಿತ ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದ

ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಚಾರ ಹೊಸದಲ್ಲ. 2025ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಮೃತಸರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಜನಾಲಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸರ್ಕಾರಿ ಎಲಿಮೆಂಟರಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿದ್ದ ಫಲಕವೊಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿರುವುದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅದನ್ನು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಯೂ ಶಾಲಾ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಎಷ್ಟು ಮುಖ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಮಾನ ನಾಗರಿಕ ಅವಕಾಶದ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಇದು ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಸಮಾನ ಅವಕಾಶದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಹೌದು

NHRCಯ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಚಾರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಇದೇ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆ ಕೇವಲ ಧ್ವಜಾರೋಹಣದ ಒಂದು ವಿಧಿವಿಧಾನವಲ್ಲ. ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ, ಸಂವಿಧಾನ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ನಾಗರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಿಯುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂದರ್ಭವೂ ಆಗಿದೆ.

ಒಂದು ಕಡೆ ನಗರ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಧ್ವಜಾರೋಹಣ, ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಂತಹ ಅವಕಾಶವೇ ದೊರೆಯದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕೊರತೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಮಾನ ನಾಗರಿಕ ಅನುಭವ ದೊರೆಯುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಅದು ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಭಾರತದ ಭದ್ರತಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆ, ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವುದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಬಹುದು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭದ್ರತಾ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಶಾಲಾ ಆವರಣದಲ್ಲೇ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಡಳಿತ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಪಂಜಾಬ್ ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಲಾವಾರು ವರದಿ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಯಿತು, ಎಷ್ಟು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತೇ, ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವೇ—ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗಬೇಕಿದೆ.

ಮುಂದೇನು?

ಮುಂದೇನು?

NHRC ಈಗ ಕೇಳಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಾರಗಳ ವರದಿ ಈ ವಿವಾದದ ಮುಂದಿನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಿದೆ. ದೂರು ಸತ್ಯವೆಂದು ದೃಢಪಟ್ಟರೆ, ಸಂಬಂಧಿತ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಲೋಪಕ್ಕೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇಂತಹ ಘಟನೆ ಮರುಕಳಿಸದಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಲಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ ದಾಖಲೆ ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿ ಸಂವಹನದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿದೆ.