ನಮ್ಮ ಜೇಬಿನಲ್ಲಿರುವ ನೋಟು ಅಂದ ಕೂಡಲೇ ನಗುಮುಖದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿತ್ರ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಕರೆನ್ಸಿ ಮೇಲೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿತ್ರ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತೇ? ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜರ ಕಾಲದಿಂದ ಇಂದಿನ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಸರಣಿಯವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ನೋಟುಗಳು ಸಾಗಿ ಬಂದ ಹಾದಿ ಇಲ್ಲಿದೆ.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ: ವಿದೇಶಿ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆ
ಭಾರತ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನೋಟುಗಳ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜರ ಚಿತ್ರಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾಜ ಜಾರ್ಜ್ VI (King George VI) ಅವರ ಚಿತ್ರವಿದ್ದ ನೋಟುಗಳು 1947ರವರೆಗೆ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಈ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ನಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರದ ಮೊದಲ ಬದಲಾವಣೆ (1949)
ದೇಶಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿತ್ರ ನೋಟುಗಳ ಮೇಲೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದು ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಂಛನವಾದ ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭವನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲಾಯಿತು.
ಪ್ರಗತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ (1950 – 1980)
ಕೆಲವು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಭಾರತೀಯ ನೋಟುಗಳು ದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿದ್ದವು:
2 ರೂಪಾಯಿ: ಆರ್ಯಭಟ ಉಪಗ್ರಹದ ಚಿತ್ರ.
5 ರೂಪಾಯಿ: ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಓಡಿಸುತ್ತಿರುವ ರೈತ (ಕೃಷಿ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂಕೇತ).
10 ರೂಪಾಯಿ: ನವಿಲು ಅಥವಾ ದೋಣಿಯ ಚಿತ್ರ.
20 ರೂಪಾಯಿ: ಕೋನಾರ್ಕ್ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಚಕ್ರ.
ನೋಟಿನ ಮೇಲೆ ಗಾಂಧೀಜಿ ಬಂದಿದ್ದು ಯಾವಾಗ?
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿತ್ರ ನೋಟುಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು:
1969 (ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ನೋಟು): ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಜನ್ಮ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಅಂಗವಾಗಿ ಸೇವಾಗ್ರಾಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅವರ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮೊದಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು.
1987: ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ 500 ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿನ ಮೇಲೆ ಗಾಂಧೀಜಿ ಚಿತ್ರ ಮರುಕಳಿಸಿತು. 1996 (ಅಧಿಕೃತ ಸರಣಿ): ಆರ್ಬಿಐ (RBI) ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ‘ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಸರಣಿ’ಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಮೌಲ್ಯದ ನೋಟುಗಳ ಮೇಲೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿತ್ರ ಕಡ್ಡಾಯವಾಯಿತು.
ಆ ಫೋಟೋ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು?
ನೋಟಿನಲ್ಲಿರುವ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿತ್ರ ಯಾವುದೇ ಸ್ಕೆಚ್ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಅವರ ನಿಜವಾದ ಫೋಟೋ! 1946ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಅಂದಿನ ವೈಸ್ರಾಯ್ ಹೌಸ್ (ಈಗಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನ) ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾಗ ಅಪರಿಚಿತ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರೊಬ್ಬರು ತೆಗೆದ ಫೋಟೋವನ್ನೇ ಇಂದಿಗೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರೇ ಏಕ ಆಯ್ಕೆ?
ಸತ್ಯ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಜಾಗತಿಕ ಗುರುತಾಗಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಲು ಅವರ ಚಿತ್ರವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎಂಬುದು ಸರ್ಕಾರದ ನಿಲುವು. ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅಥವಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಮನವಿ ಬಂದರೂ, ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿತ್ರವೇ ನಮ್ಮ ಕರೆನ್ಸಿಯ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಗುರುತು.
