ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ತಕ್ಷಣ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್ ನೋಡುವುದು ಬಹುತೇಕರ ದಿನಚರಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮೊಬೈಲ್ ವ್ಯಸನ (Phone Addiction) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಆದರೆ, ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಅಭ್ಯಾಸದ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗೂ ವರ್ತನಾ ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾರಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಆತ್ಮನಿಯಂತ್ರಣದ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ; ರಾತ್ರಿ ನಡೆದಿರಬಹುದಾದ ಹೊಸ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೆದುಳಿನ ಸಹಜ ಕುತೂಹಲವೂ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ತಕ್ಷಣ ಮೊಬೈಲ್ ನೋಡುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರ ದಿನಚರಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಫೋನ್ ವ್ಯಸನ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ವ್ಯಸನದ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ. ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೆದುಳಿನ ಸಹಜ ಕುತೂಹಲ, ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅಭ್ಯಾಸದ ಚಕ್ರ (Habit Loop) ಈ ವರ್ತನೆಯ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.
ನಾವು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗಲೂ ಜಗತ್ತು ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ನೇಹಿತರ ಸಂದೇಶಗಳು, ಹೊಸ ಸುದ್ದಿಗಳು, ಕಚೇರಿಯ ಇ-ಮೇಲ್‌ಗಳು, ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳು ಬದಲಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮೊಬೈಲ್ ನೋಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೆದುಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪ್ರಮುಖ ಸಂದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ದಿನ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಶ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಮೊಬೈಲ್ ನೋಡಬೇಕೆನಿಸುವುದು ಸಹಜ. ಏಕೆಂದರೆ ದಿನ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮುನ್ನ ಏನಾದರೂ ಹೊಸ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಡೆದಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಮೆದುಳು ಉತ್ಸುಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ಅನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಹುಡುಕುವುದು ಮಾನವನ ಸಹಜ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಅಭ್ಯಾಸದ ಹಿಂದೆ ‘ಹ್ಯಾಬಿಟ್ ಲೂಪ್’ (Habit Loop) ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದಾಗ ಅದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅಲಾರಂ ಆಫ್ ಮಾಡುವಾಗಲೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಫೋನ್ ಇರುವುದರಿಂದ ಸೂಚನೆ (Cue) – ಕ್ರಿಯೆ (Routine) – ಪ್ರತಿಫಲ (Reward) ಎಂಬ ಚಕ್ರ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಮೊಬೈಲ್ ನೋಡಿದಾಗ ಏನಾದರೂ ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಕ್ಕರೆ ಅದು ಮೆದುಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ವೆರಿಯಬಲ್ ರಿವಾರ್ಡ್ಸ್’ (Variable Rewards), ಅಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು, ಈ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಸಂದೇಶ ಬರದಿದ್ದರೂ, ಒಂದೇ ದಿನ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೆದುಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೊಬೈಲ್ ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಕೆಲವು ಗಂಟೆಗಳ ನಿದ್ರೆಯ ಬಳಿಕ ಹೊರಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಲು ಮೊಬೈಲ್ ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಸಮಯ ಎಷ್ಟು? ಹವಾಮಾನ ಹೇಗಿದೆ? ಇಂದಿನ ಕೆಲಸಗಳ ಯೋಜನೆ ಏನು? ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮೆದುಳು ತನ್ನ ಮಾನಸಿಕ ಅರಿವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಓರಿಯಂಟೇಶನ್ ಬಿಹೇವಿಯರ್’ (Orientation Behaviour) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ, ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎದ್ದ ತಕ್ಷಣ ಮೊಬೈಲ್ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೇ ಮೊಬೈಲ್ ವ್ಯಸನ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ದಿನವಿಡೀ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಕ್ರೋಲ್ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ವ್ಯಸನದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಬೆಳಗಿನ ಮೊದಲ ಮೊಬೈಲ್ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾತ್ರ ಮೆದುಳಿನ ಸಹಜ ವರ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
