ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ವಿಚ್ಛೇದನ ನೀಡುವ ಕಾನೂನು ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ: ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು

ಬಿಲಾಸ್ಪುರ-ಖಾಸಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಥವಾ ಶರಿಯಾ ಆಧಾರಿತ ವೇದಿಕೆಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ಫತ್ವಾ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬಹುದಾದರೂ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೈವಾಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ವಿಚ್ಛೇದನ ಅಥವಾ ವೈವಾಹಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವಂತೆ ಬದ್ಧ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಲು ಇಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ.

ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 7, 2026ರಂದು ನೀಡಿದ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಅಮಿತೇಂದ್ರ ಕಿಶೋರ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರ ಪೀಠವು ರಾಯಪುರದ ಖಾಸಗಿ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೊರಡಿಸಿದ್ದ 18 ಜನವರಿ 2022ರ ಆದೇಶವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದ ಆದೇಶ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ಆ ಆದೇಶದ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರ ವೈವಾಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು. ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದಂತೆ, ಇಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕು, ವೈವಾಹಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಅಥವಾ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಬಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಮಹಿಳೆಯ ಪ್ರಕರಣದ ವಿವರಗಳು

ಏನಿದು ಪ್ರಕರಣ?

ಪ್ರಕರಣದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಮಹಿಳೆ ನಿರೋಶ್ ಅಬ್ಬಾಸಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಪತಿಯ ನಿಧನದ ನಂತರ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಅಬಿದ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ದಂಪತಿಗಳ ನಡುವೆ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಸ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೊಂದಿಸುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಅಬ್ಬಾಸಿ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಪತಿ ವಿಚ್ಛೇದನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು. 31 ಆಗಸ್ಟ್ 2021, 30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 ಮತ್ತು 30 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2021ರಂದು ಕಳುಹಿಸಲಾದ ಸಂವಹನಗಳ ಮೂಲಕ ಪತಿ ‘ತಲಾಖ್-ಎ-ಹಸನ್’ ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪತಿ ಹಾಗೂ ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರ ವಿರುದ್ಧ ಕಿರುಕುಳ, ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಂದನೆಯ ಆರೋಪಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದರು.

ಈ ವಿವಾದದ ನಡುವೆ ರಾಯಪುರದ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆ 18 ಜನವರಿ 2022ರಂದು ಅಬ್ಬಾಸಿ ತಮ್ಮ ಪತಿಯಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುವ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿತು. ಈ ಆದೇಶದ ಕಾನೂನುಬದ್ಧತೆಯನ್ನೇ ಅವರು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.

ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ತೀರ್ಪು

ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದ್ದೇನು?

ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಣಯವೆಂದರೆ, ಖಾಸಗಿ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸಂವಿಧಾನ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ನ್ಯಾಯಾಲಯವಲ್ಲ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಅಥವಾ ಫತ್ವಾ ನೀಡಬಹುದು.ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿವಾದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬಹುದು.ಆದರೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಂತೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ತೀರ್ಪು ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೈವಾಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ;

ವಿಚ್ಛೇದನವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವ ಬದ್ಧ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಪ್ರಕಾರ, ವೈವಾಹಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದನದಂತಹ ಕಾನೂನು ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟುಮಾಡುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಥವಾ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕವೇ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.

ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ತೀರ್ಪನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಖಾಸಗಿ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಪಕ್ಷಗಳು ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಸಮರ್ಥ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ಪೂರ್ವಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ತ್ರಿವಳಿ ತಲಾಖ್ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಶರಿಯಾ ಆಧಾರಿತ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆದೇಶಗಳ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಾಯಪುರದ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವಿಚ್ಛೇದನ ಸಂಬಂಧಿತ ಆದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮೊರೆ ಹೋಗಲಾಗಿತ್ತು.

2022ರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ‘ತ್ರಿವಳಿ ತಲಾಖ್’ ಆದೇಶದ ವಿರುದ್ಧವೂ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟ ನಡೆದಿತ್ತು. ಆಗಲೂ ಖಾಸಗಿ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಇಂತಹ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು.

ಇದೀಗ 2026ರ ತೀರ್ಪು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ನೀಡಿದ್ದು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದೆ.

ತ್ರಿವಳಿ ತಲಾಖ್ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಮಹತ್ವದ್ದು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣದ ‘ತಲಾಖ್-ಎ-ಬಿದ್ದತ್’ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುವ ತ್ರಿವಳಿ ತಲಾಖ್ ಕುರಿತು ಈಗಾಗಲೇ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಂದಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಧರಿಸಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೈವಾಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅಂತಿಮ ಕಾನೂನು ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ‘ತಲಾಖ್-ಎ-ಹಸನ್’ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ರೂಪಗಳ ತಲಾಖ್ ಕುರಿತು ಉದ್ಭವಿಸುವ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಅಂತಿಮ ಉತ್ತರ ನೀಡಿಲ್ಲ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಲಹೆ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನೀಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಂತಹ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನಂತೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮದುವೆ, ವಿಚ್ಛೇದನ, ಪಾಲನೆ, ವಾರಸುದಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಇತರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಕಾನೂನು ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟುಮಾಡುವ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಬರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ತೀರ್ಪಿನ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮ

ತೀರ್ಪಿನ ಸಾರಾಂಶ

ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಈ ತೀರ್ಪು ಧರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧದ ತೀರ್ಪಲ್ಲ; ಖಾಸಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ರಾಜ್ಯದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾನೂನು ತತ್ವದ ಪುನರುಚ್ಚಾರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ರಾಯಪುರದ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಆದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. ಅದೇ ವೇಳೆ, ‘ತಲಾಖ್-ಎ-ಹಸನ್’ ಸ್ವತಃ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿ ಮಾನ್ಯವೇ ಅಥವಾ ಅಮಾನ್ಯವೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸದೆ ಉಳಿಸಿದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಈ ತೀರ್ಪಿನ ತಕ್ಷಣದ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ: ಖಾಸಗಿ ಶರಿಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದರ ಆದೇಶ ಮಾತ್ರ ಆಧರಿಸಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿವಾಹವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ವೈವಾಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹಕ್ಕು-ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಥವಾ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕು.

ಈ ವರದಿಯ ಮುಖ್ಯ ಕಾನೂನು ಅಂಶಗಳನ್ನು “ತಲಾಖ್-ಎ-ಬಿದ್ದತ್, ತಲಾಖ್-ಎ-ಹಸನ್, ಫತ್ವಾ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಅಧಿಕಾರ” ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪತ್ರಿಕಾ-ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು.