ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಚಹಾ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯೂಆರ್ (QR) ಕೋಡ್‌ಗಳಿವೆ, ತರಕಾರಿ ಮಾರಾಟಗಾರರು ಯುಪಿಐ (UPI) ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ತಮ್ಮ ಫೋನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಟ್ಯಾಪ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಬಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ, ನಗದು ನೋಟುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿಲ್ಲ.
ನೋಟು ಅಮಾನ್ಯೀಕರಣ ನಡೆದು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಅಸಾಧಾರಣ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದರೂ, ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ನಗದು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಗದಿನ ಪ್ರಮಾಣವು 2016ರ ನವೆಂಬರ್ 8ರಂದು 17.77 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿತ್ತು, ಅದು 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರ ವೇಳೆಗೆ 43.16 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ – ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು 143 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ.
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ‘ಯೂನಿಫೈಡ್ ಪೇಮೆಂಟ್ಸ್ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್’ (UPI) ಮೂಲಕ ಕೇವಲ 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳೊಂದರಲ್ಲೇ 31.53 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಮೌಲ್ಯದ 25.46 ಶತಕೋಟಿ ವಹಿವಾಟುಗಳು ನಡೆದಿವೆ.
ಈ ಎರಡು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ “ನಗದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ”ವನ್ನು (cash paradox) ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತವೆ: ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬದಲಾಗುವುದು ಎಂದರೆ ನಗದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ.
ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ನಗದು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ
2026ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ (RBI) ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯು, ಭೌತಿಕ ನಗದಿಗೆ (ನೋಟು-ನಾಣ್ಯಗಳಿಗೆ) ಇನ್ನೂ ಬೇಡಿಕೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. 2025-26ರ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನೋಟುಗಳ ಮೌಲ್ಯವು 11.9 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 10.5 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
2026ರ ಮಾರ್ಚ್ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನೋಟುಗಳ ಮೌಲ್ಯವು ಸುಮಾರು 41.24 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿತ್ತು. ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಭೌತಿಕ ನಗದಿನ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ‘ಬಿಸినೆಸ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್’ (Business Standard) ನಡೆಸಿದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ, 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರಂದು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಗದಿನ ಪ್ರಮಾಣವು 43.16 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿತ್ತು; ಇದು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ 13.7 ಪ್ರತಿಶತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
ನಗದು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ವಿಧಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜನರು ಹಾಗೂ ಸಣ್ಣ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಆದ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಇದರ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು “ನಗದು ಬಳಕೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಬಲವಾದ ಆದ್ಯತೆ ಇರುವುದನ್ನು” ಸೂಚಿಸಿವೆ.
ಆರ್‌ಬಿಐ (RBI) ತನ್ನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ವಿವರವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಅದರಿಂದ ಹೊರಬಂದ ತೀರ್ಮಾನವು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ: ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಭೌತಿಕ ನಗದಿನ (ನಗದು ಹಣದ) ಬೇಡಿಕೆ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ.
ಯುಪಿಐ (UPI) ಭರದಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ನಗದು ಇನ್ನೂ ಮಾಯವಾಗಿಲ್ಲ
2016ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಯುಪಿಐ, ದೈನಂದಿನ ವಹಿವಾಟುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಪಾವತಿ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಇದು, ಇಂದು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ದತ್ತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ, ವಾರ್ಷಿಕ ಯುಪಿಐ ವಹಿವಾಟುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2016-17ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 1.78 ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದರೆ, 2025-26ರ ವೇಳೆಗೆ ಅದು 24,162 ಕೋಟಿಗೂ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ.
ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ವಹಿವಾಟುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯವು 7,000 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಸುಮಾರು 314 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. 2026ರಲ್ಲೂ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಎನ್‌ಪಿಸಿಐ (NPCI) ದತ್ತಾಂಶದ ಪ್ರಕಾರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಯುಪಿಐ ಮೂಲಕ 25.46 ಬಿಲಿಯನ್ ವಹಿವಾಟುಗಳು ನಡೆದಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯ 31.53 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿದೆ.
ಇದರರ್ಥ, ದಿನಸಿ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಬಿಲ್‌ಗಳು, ಉಪಯುಕ್ತ ಸೇವೆಗಳು (utility services), ಶಾಪಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಖರೀದಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಭಾರತೀಯರು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೆಚ್ಚು ಒಗ್ಗಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಆದರೆ, ಯುಪಿಐನ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಹಿವಾಟೂ ನಗದಿನಿಂದ ಡಿಜಿಟಲ್ ರೂಪಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿದೆ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಾವತಿಸಲು ಕ್ಯೂಆರ್ (QR) ಕೋಡ್ ಬಳಸಬಹುದು, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇತರ ಖರ್ಚುಗಳಿಗಾಗಿ ಎಟಿಎಂ (ATM) ನಿಂದ ನಗದನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಬಹುದು.
ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಭೌತಿಕ ನಗದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರ್ಯಾಯವಾಗುವ ಬದಲು, ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ನಗದು ಏಕೆ ಬೇಕು?
ಇದು ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ದೈನಂದಿನ ಖರೀದಿಗಳಿಗೆ ಯುಪಿಐ ಬಳಸಬಹುದು, ಆದರೆ ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಕೈಚೀಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ನಗದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ಈ ಹಣವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಖರ್ಚು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಅದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.
2023ರಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ‘ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಗದು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ವಹಿವಾಟುಗಳು: ನಗದು ಬೇಡಿಕೆಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ’ (Cash versus Digital Payment Transactions in India: Decoding the Currency Demand Paradox) ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧವು ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದೆ.
ನಗದು ಹಣಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಬೇಡಿಕೆ ಇರಲು ಈ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ: ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವ ಸಾಧನವಾಗಿ ನಗದನ್ನು ಬಳಸುವುದು. ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಜನರು ಕೇವಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಲು (ಭದ್ರತೆಯ ಭಾವನೆಗಾಗಿ) ನಗದನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸಲು ನಗದಿನ ಬಳಕೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕರೆನ್ಸಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ. ನಗದು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕಾರಣಗಳೂ ಇವೆ. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಂಪರ್ಕ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಗದು ಇನ್ನೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್, ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ನ ಅವಲಂಬನೆಯಿಲ್ಲದೆ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸಲು ಇದು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು, ದಿನಗೂಲಿ ನೌಕರರು ಮತ್ತು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತದ ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಜನರಿಗೆ ಭೌತಿಕ ಕರೆನ್ಸಿಯು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಲೆಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ (ಪರ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?
ಆರ್‌ಬಿಐ (RBI) ನೀಡಿರುವ ಮುಖಬೆಲೆವಾರು (denomination-wise) ದತ್ತಾಂಶವು ಮತ್ತೊಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಅಂಶವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 31, 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು ನೋಟುಗಳ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ 500 ರೂಪಾಯಿ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳು ಶೇಕಡಾ 85.5 ರಷ್ಟಿದ್ದವು.
ಆದರೆ, ನೋಟುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ (volume) ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಒಟ್ಟು ನೋಟುಗಳಲ್ಲಿ 500 ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳು ಶೇಕಡಾ 41.2 ರಷ್ಟಿದ್ದವು; ನಂತರದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ 10 ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳು (ಶೇಕಡಾ 16.1) ಮತ್ತು 100 ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳು (ಶೇಕಡಾ 15.7) ಇದ್ದವು.
ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುವುದೇನೆಂದರೆ, ಒಟ್ಟು ಕರೆನ್ಸಿ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳು ದೊಡ್ಡ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಕಡಿಮೆ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳು ಭೌತಿಕ ಹಣದ ಪೂರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಮೇ 2023ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾದ 2,000 ರೂಪಾಯಿ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಬಹುತೇಕ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಆರ್‌ಬಿಐ (RBI) ದತ್ತಾಂಶವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 31, 2026ರ ವೇಳೆಗೆ, ಈ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಘೋಷಣೆಯಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಒಟ್ಟು 3.56 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಮೌಲ್ಯದ ನೋಟುಗಳ ಪೈಕಿ ಶೇಕಡಾ 98.45ರಷ್ಟು ನೋಟುಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮರಳಿವೆ.
