ಚಂದ್ರನತ್ತ ಜಿಗಿದ ಭಾರತ, ಒಳಚರಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಮಾನವ ಘನತೆ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಚಾಟಿ

ಮುಂಬೈ- ಭಾರತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಹೊತ್ತಲ್ಲೇ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಒಳಚರಂಡಿ ಮತ್ತು ಸೆಪ್ಟಿಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಠಿಣ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ರಮ

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಭಾರತಿ ಡಾಂಗ್ರೆ ಮತ್ತು ಮಂಜುಷಾ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರ ವಿಭಾಗೀಯ ಪೀಠವು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರದ 2019 ಮತ್ತು 2025ರ ಸರ್ಕಾರಿ ನಿರ್ಣಯಗಳಲ್ಲಿನ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ಅಥವಾ ವಸತಿ ಸಂಘಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಪರಿಹಾರದ ಹೊಣೆ ಹಾಕಿದ್ದ 11ನೇ ಅಂಶವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದೆ.

ಖಾಸಗಿ ಉದ್ಯೋಗದಾತರು ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇದ್ದರೂ, ಮೃತ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕುಟುಂಬಗಳು ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಚೇರಿಗಳ ಸುತ್ತ ಅಲೆದಾಡುವಂತಾಗಬಾರದು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೊದಲು ಪರಿಹಾರ ಪಾವತಿಸಬೇಕು; ಬಳಿಕ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಖಾಸಗಿ ಉದ್ಯೋಗದಾತ, ಗುತ್ತಿಗೆದಾರ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಆ ಮೊತ್ತವನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಪೀಠ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದೆ.

ಅಲ್ಲದೆ, 2013ರ ಕಾನೂನಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿರುವ ‘ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಕಾರ್ಯ’ದಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟವರನ್ನು ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಗುರುತಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಅವಲಂಬಿತರಿಗೆ ₹30 ಲಕ್ಷ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುವಂತೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬಗಳ ಪುನರ್ವಸತಿಯನ್ನೂ ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನಿಷ್ಟಗಳ ಕುರಿತ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಟೀಕೆ

“ಚಂದ್ರನನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ, ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ”

ತೀರ್ಪಿನ ವೇಳೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾದ ಟೀಕೆ ದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಾಸ್ತವದತ್ತ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ.

ಭಾರತ ಚಂದ್ರನ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನಿಷ್ಟ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವು ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಮಾನವ ಘನತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಪೀಠ ವಿಷಾದಿಸಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದು 75 ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ಈ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನಿಷ್ಟದಿಂದ ದೇಶ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

1993ರ ಕಾನೂನಿನಿಂದಲೇ ಮಾನವ ಮಲವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ತೆರವುಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ 2013ರ Prohibition of Employment as Manual Scavengers and their Rehabilitation Act ಮೂಲಕ ನಿಷೇಧ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಸತಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಆದರೂ ಕಾನೂನು, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಆದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿದ್ದರೂ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕೊರತೆ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಗಮನಿಸಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಅಫಿಡವಿಟ್ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂದಿನ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ 81 ಮ್ಯಾನುಯಲ್ ಸ್ಕ್ಯಾವೆಂಜಿಂಗ್/ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಸಾವಿನ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ತಲಾ ₹10 ಲಕ್ಷದಂತೆ ₹8.10 ಕೋಟಿ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನಿರ್ದೇಶನಗಳು

₹30 ಲಕ್ಷ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಇದು ಕೇವಲ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನೀತಿ ವಿವಾದವಲ್ಲ. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2023ರ Dr. Balram Singh v. Union of India ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಒಳಚರಂಡಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಾವಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ₹10 ಲಕ್ಷದಿಂದ ₹30 ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಈ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಪಾವತಿಸಬೇಕು ಹಾಗೂ ಮೃತರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಪುನರ್ವಸತಿ, ಉದ್ಯೋಗ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಯಂತಹ ನೆರವು ಒದಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿತ್ತು.

2026ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ, 2023ರ ತೀರ್ಪಿನ ವೇಳೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ನಿರ್ಧರಿಸದೇ ಅಥವಾ ಪಾವತಿಸದೇ ಇದ್ದ ಹಳೆಯ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೂ ₹30 ಲಕ್ಷ ಪರಿಹಾರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತ್ತು.

ಇತ್ತೀಚಿನ ಉದಾಹರಣೆಗಳು

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೇ ಇತ್ತೀಚಿನ ಉದಾಹರಣೆ

ಈ ಸಮಸ್ಯೆ ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ 2026ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಔರಂಗಾಬಾದ್ ಪೀಠ ನೀಡಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಆದೇಶವೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. 2021ರಲ್ಲಿ ನಾಂದೇಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೆಪ್ಟಿಕ್ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಾಗ ಮೃತಪಟ್ಟ ಇಬ್ಬರು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ತಲಾ ₹30 ಲಕ್ಷ, ಒಟ್ಟು ₹60 ಲಕ್ಷ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಆದೇಶಿಸಿತ್ತು. ಮ್ಯಾನುಯಲ್ ಸ್ಕ್ಯಾವೆಂಜಿಂಗ್ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು “ನಾಗರಿಕ ಸಮಾಜದ ಮೇಲಿನ ಗಂಭೀರ ಕಳಂಕ” ಎಂದು ಪೀಠ ಹೇಳಿತ್ತು.

2026ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲೇ ದೇಶದ ಮತ್ತೊಂದು ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಈ ಚರ್ಚೆಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ನೀಡಿದೆ. ಕೇಂದ್ರದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮ್ಯಾನುಯಲ್ ಸ್ಕ್ಯಾವೆಂಜಿಂಗ್ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಸರ್ಕಾರಿ ಹೇಳಿಕೆಗೆ Safai Karamchari Andolan ಆಕ್ಷೇಪ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಕನಿಷ್ಠ ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಗಳ 46 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪದ್ಧತಿ ಇನ್ನೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಅಂಕಿ-ಅಂಶವು ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ನಿಲುವಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸವಣೂರು ತಾಲೂಕು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗಿಗಳನ್ನೇ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೆಸ್‌ಪಿಟ್‌ನ ಮಾನವ ಮಲ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ ಆರೋಪದ ಪ್ರಕರಣವೂ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ಆರೋಗ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಿ ತನಿಖೆ ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತೀರ್ಪಿನ ಸಾರಾಂಶ

ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಂದೇಶ ಏನು?

ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ತೀರ್ಪಿನ ಸಾರವನ್ನು ಒಂದು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ — ಕಾರ್ಮಿಕನನ್ನು ಯಾರು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಆತನ ಜೀವದ ಮೌಲ್ಯ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಖಾಸಗಿ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರನ ಮೂಲಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವಸತಿ ಸಂಘದ ಪರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಮಿಕನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣದ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಿಲುವು.

ಕಾನೂನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಡತನ, ಜಾತಿ, ಗುತ್ತಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಗತಿ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಚರಂಡಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುವವರೆಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಪೂರ್ಣವೇ ಎಂಬ ಗಂಭೀರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ತೀರ್ಪು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದೆ.